TEMEṬṬĀ | تَمَطَّى

Sözlükte temeṭṭā تَمَطَّى fiilinin kökü olan m-ṭ-v مَطَوَ “bir şeyi yayma” demektir. Temeṭṭānın köküyle ilgili iki görüş vardır. İlk görüşe göre aslı “uzatma, yayma, gerinme” anlamındaki تَمَطَّطَ kelimesidir. Bu kelimede tembellikten kaynaklı gerinme ve ağır hareket etme söz konusudur. Ağır davranan kimse, kendisini çağıran davetçiye karşı aldırış etmez ve bu nedenle gerinmeye başlar. Böylece kibirlenir ve davetçiyi önemsemez. Temeṭṭaṭa fiiline kibirlenme manasının verilme nedeni birisinin adımlarını yaya yaya, uzata uzata atarak yürümesidir. İkinci görüşe göre ise “arka” anlamındaki المَطَا’dan gelir. مَطِيَّةٌ sırtına binilen devedir. اِمْتَطَيْتُهُ cümlesi “(Devenin) sırtına bindim.”, يَلْوي مَطاه ifadesi ise “sırtını eğmek” manasındadır (İbn Fāris, Muʿcem, 5/331; el-Cevherī, eṣ-Ṣıḥāḥ, 6/2493-2494; Zemaḫşerī, el-Keşşāf, 6/272; Ḳurṭubī, el-Cāmiʿ,19/114).

Kur’an’da sadece bir defa el-Ḳıyāme 75/33 ayetinde geçmektedir. Burada bir kâfirin vahyi yalanlayıp sırt çevirmesinden sonra kendisini beğenmiş bir şekilde gidişi anlatılmıştır. 

ḪAṬĀ | خَطَا

Sözlükte ḫ-ṭ-v خَطَوَ “adım atmak, yürümek” anlamına gelir. Birisi yürüdüğünde خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً diye söylenir. الخُطْوةُ “adım, iki ayağın arası” demek  olup ayağın bir defalık hareketini anlatmak için kullanılır (el-Cevherī, eṣ-Ṣıḥāḥ, 4/292; Ebū Ḥayyān, el-Baḥru’l-Muḥīṭ, 2/98).

Kur’an’da beş yerde şeyṭān kelimesine izafetle çoğul olarak gelmiştir. Bu kullanımlarında şeytanın aldatması ve bazı şeyleri süslü göstermesine karşılık onun yoluna ve telkinlerine uyulmaması emredilmiştir (el-Baḳara 2/168). Kök anlamını dikkate aldığımızda şeytana uymanın adeta adım adım gerçekleşen bir davranış olduğu söylenebilir. Bir görüşe göre bu ayetlerdeki خطوات kelimesi “hata” anlamına gelen خطيئة sözcüğünün çoğuludur (Zemaḫşerī, el-Keşşāf, 1/355-356).

SĀRA | سَارَ

Sözlükte sāra سَارَ “yeryüzünde yürümek, geçip gitmek ve akmak” manasına gelir. Yürümenin gündüz ve gece olması fark etmemektedir. سِرْتُ “Yürüdüm.”, سرتُ بفلان ise “Falan kişiyi gezdirdim, falan kişi ile yola çıktım.” demektir. Buna göre sāra “yolculuk yapmak” anlamındadır. السِّيرَةُ ister doğuştan isterse sonradan olsun birisinin üzerinde bulunduğu iyi ya da kötü hali anlatmak için kullanılır (İbn Fāris, Muʿcem, 3/121; ʾIṣfehānī, el-Mufredāt, 247).

Kur’an’da türevleriyle 27 yerde geçmektedir. Bu yerlerde şu manalarda kullanılmıştır: 1. Gemileri yürütmek yani korumak (Yūnus 10/22). 2. Yolculuk yapmak (el-Ḳaṣaṣ 28/29). 3. Gidiş geliş imkânı (Sebeʾ 34/18). 4. Küçük nehir/ark (Meryem 19/24). 5. Yolcu (el-Māʾide 5/96). 6. Kervan - topluluk (Yūsuf 12/19). (Dāmeġānī, Ḳāmūs, 257-258).

SERĀ | سَرَى

Sözlükte serā سَرَى “gece yürüyüşü” demektir. Bazılarına göre bu, sadece gecenin belirli bir vaktindeki yürüyüştür. Gece yürüyen ve yol alan her şey için سارٍ sözcüğü kullanılır. Gece gelen bulut için السارِيَة denmesi bundandır (Ḫalīl b. Aḥmed, Kitābu’l-ʿAyn, 7/291; Ezherī, Tehzību’l-Luġa 13/38).

Kur’an’da türevleriyle birlikte sekiz yerde geçmektedir. Bu yerlerde şu iki manadadır: 1. Gece bir yerden bir yere yürütmek (el-İsrā 17/1). 2. Su arkı, ırmak (Meryem 19/24). 

MEŞEYE | مَشَى

Sözlükte meşā مَشَى “insan ve diğer varlıkların hareket etmesi, artma ve ziyade” olmak üzere iki anlama gelmektedir. المَشْيُ kendi isteği ile bir yerden başka bir yere yürümek,  ناقةُ ماشِيَةٌ ise yavrusu çok olan deve için kullanılır (el-Cevherī, eṣ-Ṣıḥāḥ, 6/2492; İbn Fāris, Muʿcem, 3/125; ʾIṣfehānī, el-Mufredāt, 469).

Kur’ân’da türevleriyle 27 yerde geçmektedir. Bu yerlerde şu manalardadır: 1. Geçip gitmek (el-Baḳara 2/20). 2. Hidayet (el-Enʿām 6/122) 3. Bir yere uğramak (Ṭā-Hā 20/128). 4. Yürüme (el-İsrā 17/37). (Dāmeġānī, Ḳāmūs, 436-437).

KARŞILAŞTIRMA

Temeṭṭā, ḫaṭā, serā, sāra ve meşā kelimeleri “yürümek” manası bakımından yakın anlamlı olsa da bu kelimelerin arasında bazı farklar vardır. Bu farklar kök ve zıt anlamlarına göre şekillenmektedir. Temeṭṭā kendisini beğenen birisinin, bir şeyi önemsememesi ve yok saymaktan kaynaklı o şeye karşı ağır hareket etmesidir. Bu bağlamda kibirle ilgili bir muhtevaya sahiptir. Ḫaṭā adım atmak ve adım adım yürümektir. Serā, gece yürüyüşü veya gecenin bir kısmında yapılan her türlü yolculuk anlamındadır. Sāra suyun akması gibi devamlı ve sürekli olarak bir yürüyüş halinde olmaktır. Belli bir yerden belirlenen bir yere gitmektir. Buna göre amacı ve yönü olan bir hareketle ilgilidir. Meşā ise mutlak olarak bir yerden bir yere intikal için yapılan yürüyüştür. Hem insanlar hem de hayvanlar için kullanılır (el-Kebīsī, Mevsūʿa, 11/157, 132).